ظل الرحمن ( مترجم : عبد القادر هاشمى )
13
قانون ابن سينا ، شارحان و مترجمان آن ( فارسى )
1169 م . ) قاضى و فيلسوف و مجد الافاضل عبد الرزّاق تركى بيشتر كتابهاى ابن سينا را از بر داشت و عالم به مقاصد همهء تأليفات او بود . همچنين در هند سر سيّد احمد خان دربارهء سرگروه كاملان شهر ، زبدهء افاضل دهر ، اسوهء دانشمندان زمان حكيم حسن بخش خان نوشته است كه وى به سبب كمال حافظه كتابهاى پزشكى شيخ الرئيس از قانونچه گرفته تا قانون را بىترديد مثل عبارات قرآن مجيد از بر داشت . « 1 » علاوه بر نسخههاى بيشمار قانون « 2 » كار شرح و حاشيهنويسى نيز از همان روزگار اوّليّه آغاز شده بود . قانون به زبانهاى علمى جهان از جمله لاتينى و فرانسه و آلمانى و انگليسى و ازبكى و عبرى و عربى و فارسى و اردو ترجمه شده است و بر آن شرحها
--> - حافظه و تيزهوشى نظير نداشت . در دمشق در خدمت الملك الاشرف موسى بن الملك العادل وظايف پزشكى را انجام داد و پس از وفات او به بيمارستان كبير وابسته شد و در آنجا تا پايان عمر به معالجهء بيماران مشغول بود . ( 1 ) - حكيم حسن بخش خان در آغاز به دربار نوّاب فيض محمّد خان والى جهجهر وابسته بود و پس از درگذشت او مدّتى خانهنشين بود و سپس در حضور بهادر شاه در دربار صاحب عالم ميرزا فخر الدّين بهادر به شغل طبابت مأمور شد . وطن آبا و اجداد او تهانيسر امّا مولد و مسكن او دهلى بود . ( 2 ) - اطّلاع پيدا كردهام كه يك نسخه قديمى قانون در لنينگراد موجود است كه در سال 1175 ميلادى يعنى 138 سال بعد از فوت ابن سينا نوشته شده است . يكى از قديمترين نسخههاى خطّى قانون نسخهء كتابخانهء خدابخش پتنه است كه در 627 ه . / 1229 م . استنساخ شده و مربوط است به دويست سال پس از درگذشت ابن سينا . يك نسخهء قديمى قانون كه با خطى بسيار زيبا نوشته شده در كتابخانهء ملك تهران نگهدارى مىشود . اين نسخه در سال 680 ه . / 1281 م . تحرير يافته و كاتب آن محمود بن محمد بن محمود المالقى است . حكيم غلام حسين كنتورى در ترجمهء جلد سوم قانون نوشته است كه او نسخهاى از قانون را در متيابرج كلكته از دبير الدّوله بهادر ، خزانهدار شاه اوده ، به دست آورده بود . نسخه از شيخ الرّئيس نقل شده بود و شيوهء كتابت آن نزديك به زمان حيات شيخ الرّئيس بود .